Het is vandaag, de dag dat ik jullie in Sjoel West schrijf, 7 oktober, de dag dat wij hier in Israël de inval van Hamas herdenken. Wij zijn als Joods volk nog steeds in een vreselijke oorlog verwikkeld en het einde is, vrees ik, nog lang niet in zicht. Nog steeds zijn er vele gegijzelden. We gedenken allen, die het leven hebben gegeven voor vrijheid en vaderland. Het is een dag van Jizkor. Daarom spreek ik met jullie over Jizkor.
Broedplaats voor Jodendom
Jizkor betekent ‘Hij, G’d, zal gedenken’. Maar ook wij gedenken. Gedenken heeft een meerwaarde voor ieder individueel op zijn wijze maar ook voor het gemeenschapsgevoel. Gedenken doen we vaak, bij veel gelegenheden, op vele niveaus, ieder voor zichzelf of met vrienden en naaste familie. Hier in Israël denken we in familiekring vaak terug aan de intens joodse sfeer, de warme knusheid en gezelligheid, die Sjoel West ons bood. Sjoel West heeft ons veel gegeven en ik ben dankbaar dat ik vandaag iets voor al onze opvolgers en navolgers mag meegeven. Ik ben er trots op dat Sjoel West in volle glorie verder gaat. Dank aan allen, die dit mogelijk maken.
Ontlading
Jom Kippoer, Grote Verzoendag, is weer in aantocht. Jom Kippoer is bedoeld om met G’d en de medemens in het reine te komen maar er gebeurt veel meer in de dynamiek van de synagoge. In sjoel kennen we veel plechtige momenten. De gedenk gebeden Jizkor zijn voor vele mensen belangrijk. Jizkor voelt als een psychologische ontlading van alle opgekropte woede, frustratie en pijn van de Sjoa en de doorlopende stroom virulent antisemitisme, die door grote delen van de wereld waart.
Troost en hoop
Ik persoonlijk laat een traan bij de herinnering aan mijn moeder (8 jaar geleden), een zucht bij gedachten aan mijn vader (32 jaar geleden) en mijn broer Sem (48 jaar geleden). Alle drie waren zij zeer betrokken geweest bij het wel en wee van Sjoel West.
Ik huiver bij het Jizkor gebed voor de slachtoffers van de Sjoa en de niet aflatende terreur en vindt weer troost voor mijn geknakte gemoed bij het Keel male rachamiem voor Israels soldaten en veiligheidsmensen. Israel heeft ons gevoel van machteloosheid en verlatenheid doorbroken en ons ons zelfvertrouwen en onze trots op onze eigen identiteit weer teruggegeven. Ik herinner mij nog hoe mijn moeder – voormalig Auschwitz-Häftlinge – sprak over de eerste Israëlische soldaat die zij na de oorlog ontmoette. Haar vertrapte menselijke waardigheid en geknakte trots veranderden in herboren eigenwaarde. Er ontstond weer een sprankje hoop – maar was dit troost?
Persoonlijk en gemeenschappelijk
Sluiten wij met Jizkor aan bij de objectieve rouw om het verlies van bijna een heel volk of bij de subjectieve rouwbeleving om onze naasten en familie? Hoe kunnen wij onze doden op de meest gepaste wijze eren en gedenken? Subjectief of objectief?
Twee dimensies
Een individueel verlies heeft een totaal andere dimensie dan het verlies van vrijwel alle familieleden en bestaanszekerheid bij een geheel volk. Wanneer een kind rouwt om het verlies van zijn ouders, verschilt de rouwinhoud meestal essentieel van die, die een Jood voelt wanneer hij terugdenkt aan die waar gebeurde genocide, die ieder lid van dat volk van elke menselijke waardigheid probeerde te ontdoen.
Ook aandacht voor het individu
Meestal is een rouwplechtigheid bij nationale gedenkdagen een objectieve gebeurtenis, die de overledenen anoniem laat en geen persoonlijke zaken herinnert. Ik vind dit een enorm gebrek aan gevoel voor wat er zoal onder de mensen leeft. Onze Chagamiem, onze Geleerden hebben in het Jizkor gelukkig veel plaats ingeruimd voor het verwerken van individuele verliezen en niet alleen aan het grote geheel gedacht. Ook voor het geheel is plaats. Er staan vele gebeden in Jizkor. Maar Jizkor begint met het individu en gaat pas daarna over naar het volk als geheel.
Semitische traditie
Vanuit de Joodse traditie wordt als eerste aansluiting gezocht bij de subjectieve beleving van degenen, die herdenken. Aansluiting bij subjectieve gegevens is bij uitstek een semitische traditie. Subjectieve benaderingen vinden we binnen het Jodendom op allerlei terrein: van grammatica van het Hebreeuws tot civiel recht.
Om ons tot dit laatste te beperken: het joodse civiele recht gaat in de maatschappelijke betrekkingen uit van de subjectieve verwachtingen van beide partijen en weegt die belangen – in normen geobjectiveerd – af naar redelijkheid en billijkheid.
De herdachte persoon staat centraal
Hetzelfde geldt ook bij Jizkor en andere `memorial services’ ter nagedachtenis van degenen, die wij zo innig gewaardeerd hebben om wat zij waren en deden. Hierin staat de herdachte persoon centraal: hoe was hij, wie was zij, waar draaide hun leven om en welke idealen en hoop koesterden zij ?
In een openbare omgeving zoals in de synagoge is een algemene herdenking soms meer gepast maar een individuele levensgeschiedenis spreekt veel meer aan. Het laatste geeft veel meer persoonlijke kleur aan onze eigen geschiedenis en die van ons volk.
Het gaat om de emotie en onze gevoelens. Het is onze Wijzen gelukt in het Jizkor gebed het subjectieve te benadrukken maar het objectieve niet te vergeten.
Geschiedenis
De geschiedenis van het Jizkor-gebed is bijzonder onthullend, zeker nu het voor veel mensen een diep emotionele betekenis heeft gekregen. De oorsprong ervan wordt aangegeven in de Midrasj-verzameling Sifre (Sjoftiem 21:5), die de afdeling van het handenwassen in onschuld beschrijft wanneer er een slachtoffer van een moord gevonden wordt tussen twee steden. De oudsten van de dichtstbijzijnde stad spreken dan uit: ”Doe verzoening voor Uw volk Israel, dat U bevrijd hebt, G`d, en leg geen onschuldig bloed temidden van Uw volk Israel”. Op die manier werd het bloed verzoend.
Beïnvloeding en levenswijze
Als commentaar op deze verbale procedure stelt de Midrasj, dat ook de doden verzoening behoeven – zelfs overledenen, die reeds lang zijn heengegaan tot de tijd van onze voorouders, die G`d bevrijdde uit Egypte, 3337 jaar geleden. De daden van onze voorouders beinvloeden ons gedrag en ons gedrag zal op zijn beurt weer de levenswijze van onze kinderen en kleinkinderen beinvloeden. Dezelfde gedachte kan men terugvinden in B.T. Horajot 6a, terwijl de Midrasj Tanchoema (begin Ha`azienoe) hieraan toevoegt, dat men “daarom de gewoonte heeft om de doden te vermelden op Jom haKippoeriem en te hunner nagedachtenis tsedaka (liefdadigheid) uitdeelt”.
Liefdadigheid is aan anderen denken
Ook Rabbi Ja’akov Emden (18e eeuw) stelt, dat “tsedaka een grote zaak is, die de nesjama (ziel) uit Gehinnom – de hel – redt”. Rabbenoe Bachja ibn Pakoeda (14e eeuw) voegt hieraan toe, dat giften en aalmoezen van nut zijn voor de overledenen, zeker wanneer de eigen kinderen deze voor het zieleheil van hun ouders en grootouders offeren (Sjoelchan Aroech, Orach Chaim einde 621). Tsedaka is kennelijk belangrijker dan het gebed.
Voor de levenden maar ook voor de overledenen
Oorspronkelijk was het de minhag (gewoonte) om de zielen slechts op Jom Kippoer te vermelden. Mahari Weil (15e eeuw) legt hierbij uit dat daarom de eigenlijke naam van Grote Verzoendag niet Jom Kippoer is maar Jom Hakippoeriem – de dag van de verzoeningen, in het meervoud: ”Het is een verzoening voor de levenden en de doden”.
Sinds de Kruistochten ook op de drie Jamiem-Towiem
Onduidelijk is wanneer de tekst van Jizkor werd geformuleerd. Sinds de Kruistochten – met al het bloedvergieten en leed – heeft men Jizkor ook ingevoerd op de drie Jamiem-Towiem (feestdagen). In de synagoge is het dan de gewoonte om voor Jom tov kaarsen aan te steken `ter verheffing van de ziel’. Na het overlijden komt de ziel los van het lichaam en Jizkor doet daarvoor kappara, verzoening en biedt troost.
Ongevraagd verzoenen?
Bij het uitspreken van bepaalde standaard-teksten komt de elementaire vraag op of men ongevraagd voor een ander kappara – de laatste verzoening – mag doen. Met deze problematiek word ik nogal eens geconfronteerd. Het Jodendom is wars van missie en het opleggen van ons gedachtengoed en onze rituelen aan anderen. Maar volgens de Talmoedische traditie krijgen alle overledenen in de Olam Haba, de toekomstige wereld weer volledig geloof en hebben de nesjamot (zielen) behoefte aan kappara (vergiffenis).
Algemene bewoordingen
Daarom is Jizkor, herdenking in algemene bewoordingen soms meer gepast. Het geldt voor iedereen. En elk mens deelt in het grote geheel. Ieder mens is uniek maar deelt heel veel tekortkomingen, wensen en dromen met iedereen. Iedereen kent zijn zeer persoonlijke talenten en opvattingen maar de meeste waarden en normen delen we met zeer veel anderen.
Jizkor is joodse dogmatiek
Jizkor veronderstelt bepaalde joodse dogmatische stelligheden, deugden en wenselijkheden die altijd en overal gelden. Jizkor kent een bepaalde geschiedenis vanaf de uittocht uit Egypte 3337 jaar geleden. Gezien de meer universele aspecten van het karakter en het gedachtegoed van de overledene is een algemene herdenkingsvorm legitiem en niet bij voorbaat uitgesloten als te onpersoonlijk.
De Joodse normen en waarden leven voort
Niet iedereen heeft zich – door zijn unieke levensloop – uit de grote algemeenheden van het menselijke leven kunnen losmaken om door zijn bijzondere verdiensten of persoonlijkheid en totaal nieuwe visie op het geheel van de geschiedenis van het Joodse volk te bieden.
De mooie grote lijnen van het Jodendom zijn vaak meer dan voldoende inspiratie voor de nabestaanden. Ik vind Jizkor een unieke combinatie van persoonlijk en algemeen. Misschien is het daarom zo bekend.
Het individu waarom ik rouw is er niet meer. Maar de joodse waarden waar hij of zij voor stond leeft voort in het geheel. Zo lopen individueel en algemeen in elkaar over in een troostende en verzoenende ervaring.
Gemar chatima tova – een goed en zoet jaar toegewenst.
