Rosj Hasjana brengt een mengeling van gevoelens met zich mee. Verwachtingen worden bepaald door hoop en vrees. Soms zien we de grote lijnen. Maar helaas: de geschiedenis laat zich niet voorspellen. We herinneren ons nog de vele onvoorziene gebeurtenissen die ons verrasten en shockeerden.
Het is de onzekerheid voor de toekomst, die de spanning en vrees creëert die de typische atmosfeer van Rosj Hasjana bepaalt. Aan de andere kant zijn er feestelijke maaltijden, er zijn nieuwe kleren, de beste wensen van vrienden en bekenden.
Daarom is dit feest het begin van de tien dagen van inkeer die we ook wel de Jamiem Nora’iem (ontzagwekkende dagen) noemen. Ontzag en vrees versus feestelijkheid en hoop is ook het kenmerk voor de grote Moesafdienst van deze twee dagen.
Drie onderdelen
Volgens de Talmoed is het Moesafgebed opgedeeld in drie onderdelen:
- Malchoejot, over G’d als Koning;
- Zichronot, over de herinnering;
- Sjofarot, over de Sjofar of de ramshoorn.
De vele verschillende emoties en sferen van Rosj Hasjana komen hierin terug.
In deze Moesaf schuilt de essentie van Rosj Hasjana en eigenlijk ook van het komende jaar. De driedeling komt ook overeen met de drie synoniemen voor Rosj Hasjana:
- Jom haDien,
- Jom haZikaron en
- Jom Teroe’a – de Dag van Oordeels, de Dag van Herinnering en de Dag van Sjofarblazen.
Malchoejot
Malchoejot gaat over G’ds soevereiniteit en over het universum, met inbegrip van onszelf. Het herinnert ons eraan wie wij ten diepste zijn in relatie tot onze Schepper.
Malchoejot omvat het mysterie dat een onderdeel is van ons dagelijks leven. Het gebed maant ons stil te staan en te denken aan de Almachtige die beslist over leven en dood.
Door het uitspreken van de Malchoejot geven we uitdrukking aan de fundamentele joodse waarde dat de wereld niet van ons is maar van G’d.
Op alle momenten van grote vreugde, maar ook van verpletterend verdriet, moeten wij de Almachtige zegenen, want alle mensen zijn een deel van Hem. Alles wat we bezitten – kinderen, rijkdom, goederen, talenten, mogelijkheden – is eigenlijk van Hem en als we een Beracha (zegenspreuk) uitspreken onderkennen we dat.
De paradox is dat mensen in het algemeen, ook de wereldleiders, begiftigd zijn met een vrije wil.
We hebben de mogelijkheid om te kiezen, maar we zijn desalniettemin onderwerp van G’ds plan en G’ddelijke wil.
Of het nu gaat om de grillen van de economie, de worsteling tussen de vele bevolkingsgroepen, geweld, terrorisme, vrede en de bereidheid om compromissen te sluiten, het zijn allemaal fenomenen die tegelijkertijd onderhevig zijn aan G’ds sturing en de vrije wil van de mens.
Paradoxaal die verhouding tussen de G’ddelijke voorzienigheid en de vrije wil! We kunnen er met ons verstand niet bij.
De paradox valt alleen te begrijpen door G’d in Zijn oneindige wijsheid. Deze gedachte staat centraal in ons joodse denken in al zijn varianten en facetten.
Malchoejot vertegenwoordigt het ontzagwekkende aspect van Rosj Hasjana: het gaat om de menselijke kleinheid in verhouding tot G’ds almacht. Het vormt het meest verontrustende deel van Moesaf, omdat het onze vergankelijkheid benadrukt.
Zichronot
In het tweede deel: Zichronot staat het herinneren centraal.
Geheugenverlies is één van de meest gevreesde gevolgen van ziekte of ouderdom. Herinnering is een onderdeel van ons bewustzijn en maakt ons menselijk.
Zichronot onderscheidt ons van de dieren die instincten hebben maar geen of weinig geheugen. HaKadosj Baroech Hoe is echter de Meester van Zichronot, die zich alles en iedereen herinnert.
En in Zichronot worden we uitgedaagd om G’d na te bootsen in deze voortreffelijke eigenschap.
We delen een collectieve herinnering aan de boeien van Egypte, ballingschap, slavernij en vele andere minder prettige gebeurtenissen tot op de dag van vandaag.
Individueel kunnen we vergeten en dat doen we ook vaak, helaas. Vaak hebben we geen historisch geheugen meer maar alleen korte termijn herinneringen.
Deze realiteit vormt een belangrijke oorzaak van vervreemding, zelfhaat en assimilatie. Hoe meer we vergeten, hoe minder joods we worden.
Hadden we maar onze eigen, joodse herinnering van ons verleden, zodat we structureel voor ogen zouden hebben wat ons lot, onze bestemming, ons doel is.
Dan zouden we minder afhankelijk zijn van de trieste, soms gevaarlijke informatiestromen vanuit onze omgeving die ons met een negatief zelfbeeld opzadelen. De Baäl Sjem Tov heeft het al gezegd:
“Vergeten is ballingschap”.
Ons verleden vergeten is een belemmering voor onze visie op de toekomst.
Het doet denken aan een piloot die zijn passagiers via de intercom aankondigt dat hij qua tijd op schema vliegt, maar dat hij geen idee heeft waarheen – een aardige metafoor voor vele fenomenen in onze moderne wereld.
In de Zichronot vinden we een overgang van een stemming van angst en bezorgdheid naar een sfeer van vertrouwen en geborgenheid. Alleen het geheugen kan ons helpen onze angsten te verzachten.
De herinnering kan ons helpen om onszelf als joden en mensen te ontwikkelen.
G’d is de heerser van de herinnering. Alleen door het herbouwen van ons collectieve en individuele jiddisje geheugen kunnen we de weg vinden om G’d op waardige wijze te dienen in ons aardse bestaan.
Het laatste deel: de Sjofarot
Zichronot vestigt de aandacht op het verleden. Sjofarot richt zich op het glorieuze visioen van optimisme, vertrouwen en hoop op een betere toekomst.
In de tijden van Tenach werd er op de Sjofar geblazen als het joodse volk oorlog voerde.
Tegenwoordig roept het geluid van de Sjofar ons nog steeds op strijdbaar, weerbaar te zijn voor de toekomst van Israel, de waarheid en de wereld.
De tonen van de Sjofar beloven ons dat de profetische dromen van verlossing, van het herbouwde Zion en Jeruzalem, van geborgenheid, intellectuele groei en vernieuwing, eindelijk waarheid zullen worden.
Sjofarot betekent hoop en inspiratie en het is de taak van ouders, leraren en leiders om de inspiratie over te dragen aan anderen en aan zichzelf. Want wie zelf geinspireerd is kan ook anderen inspireren.
Rabbi Sa’adja Ga’on (10e eeuw, Babylonie) zegt dat de Sjofar ons herinnert aan de Tora op de berg Sinaï toen het geluid van de Sjofar hard was. De Kol Sjofar op de berg Sinaï trilt nog na in de joodse wereld van vandaag.
Het is nog maar enkele generaties geleden dat dit geluid leek te verstommen. Velen dachten dat het einde van het traditionele Jodendom nabij zou zijn.
Maar de Tora heeft de laatste vijftig jaar weer een vooraanstaande plaats gekregen in het joodse volk.
Wonderbaarlijk!
Het tweede geluid van de Sjofar is voor de verlossing van het joodse volk, van het land Israël en van de tijd van de Masjie’ach, waar de mensheid halsreikend naar uitkijkt.
Er valt een hoop te verbeteren, in en buiten Israël, maar we mogen niet doof blijven voor het geluid van hoop en trots dat het loutere bestaan van een joodse staat ons al geeft.
De profeet Jesaja zei het al:
“Oewaoe ha’owdiem be’erets asjoer wehanidachiem be’erets mitsrajim wehisjtachawoe laSjeem behar hakodesj bieroesjalajiem”.
Komen zullen zij, zij die verloren waren in het verre land van de rijkdom en zij die verstoten waren in de ellende van het Galoet. Zij zullen buigen voor HaSjeem in Jeruzalem.
Het klinkt in onze oren als de boodschap van hoop en redding, van vrede en harmonie en dat brengt ons op het vrolijke aspect van Rosj Hasjana.
Rosj Hasjana staat symbool voor het leven.
Allemaal deel van ons menselijk bestaan – van G’ds plan met ons bestaan.
Gelukkig is de mens die HaSjeem niet vergeet, want die zal dankzij HaSjeem levenskracht krijgen.
Weerspiegelen deze woorden niet al onze gevoelens over HaSjeem?
In goede en slechte tijden, in momenten van vreugde en optimisme, maar ook als we in pijn en onzekerheid verkeren, moet HaSjeem het onderwerp van onze aandacht blijven. De Eeuwige is tegelijkertijd ver weg, maar ook zeer nabij.
G’d is ons collectieve geheugen, onze hoop en optimisme. Hij observeert, eist, beoordeelt en beloont. Op Rosj Hasjana staan we voor Zijn aangezicht.
Mogen wij allen worden ingeschreven in het Boek des Levens, het boek van de zegeningen, vrede en rechtvaardigheid!
Rosj Hasjana is inderdaad een Dag van Oordeel, maar het is ook een dag van vernieuwing, inspiratie, kracht en geborgenheid.
Moge dit nieuwe jaar ons dichter bij de dagen van de Verlossing brengen. Dagen waarin we geborgen zullen zijn in de wetenschap dat HaSjeem de G’d van de geschiedenis is.
Schana Tova ! Een goed en gezegend jaar!
