Door: Ruben E. Vis
De Sjoelchan Aroech schrijft: men neemt de bundel in de rechterhand met hun bovenkant naar boven wijzend en de onderkant naar beneden wijzend en de etrog in de linkerhand.[1] Toer schrijft dat voordat de etrog wordt opgenomen, men de beracha Al Netielat Loelav zegt zodat eerst de beracha wordt gezegd, voordat de handeling wordt verricht. Want zou men eerst de vier soorten opnemen voordat men de beracha zegt, dan heeft men de mitswa al vervuld.[2]
Voor het opnemen van de loelav en etrog om er de beracha over te zeggen en er daarna mee te schudden in de zes richtingen, wordt in siddoer Sjesjet Jamiem een keuze-instructie gegeven. De eerste optie is om a. de etrog met het kroontje naar beneden en het steeltje naar boven in de linkerhand en b. de loelav-bundel in de rechterhand, c. de beracha uit te spreken, d. daarna de etrog om te draaien en e. bij de loelav te brengen en f. er vervolgens mee te schudden. Dit komt overeen met de opvatting van de Mahariel.[3]
De tweede optie is om de beracha te zeggen met de loelav-bundel in de rechterhand en de etrog nog in geen enkele hand maar nog voor je liggend. Na het zeggen van de beracha wordt dan de etrog onmiddellijk bij de loelav gevoegd en wordt loelav geschud. Dit komt overeen met de opvatting van Toer. Bach beschrijft beide opties met hun bronnen.[4]
De gedachte achter beide opties is dat we als regel hebben eerst de beracha te zeggen en daarna pas de handeling te doen waar de beracha betrekking op heeft; oveer le’asiyatan. Zo doen we het bij het blazen op de sjofar, bij het eten van voedsel of bij het aanslaan van de mezoeza om maar enkele voorbeelden te geven; eerst de beracha en vervolgens de handeling. Echter, bij de loelav is de handeling netiela, het opnemen van de vier soorten. De handeling is dus al verricht als de vier plantensoorten samen worden opgenomen, ook zonder dat er mee is geschud. Opnemen op zich doet de mitswa al vervullen.
Om te voorkomen dat door het enkelvoudig opnemen van de plantenbundel de mitswa al is vervuld, terwijl er geen beracha is gezegd, zijn er twee opties. De ene mogelijkheid is om het opnemen verkeerd te doen, door de etrog op zijn kop te houden, het kroontje naar beneden wijzend. Dit is de eerdergenoemde eerste optie met de stappen a t/m f. De andere optie is om de etrog niet op te nemen met de drie andere samengebonden soorten. Drie soorten in plaats van vier soorten opnemen is incompleet. Daardoor heeft het vervullen van de mitswa nog niet plaatsgevonden en wordt de beracha gezegd met drie en niet vier soorten in de hand.
Beide opties vinden we in de Nederlandse gebedenboeken. Lemans en Lutomirski echter schrijven slechts dat voor het uitspreken van de beracha de loelav in de hand wordt genomen; geen instructie over wat te doen met de etrog. Polak en Mulder en in navolging daarvan ook Mulder alleen en Polak alleen en Polak met Van Ameringen en ook Parser, Vredenburg instrueren om de loelav op te nemen, de beracha te zeggen en dan de etrog op te nemen en te verenigen met de loelav; de tweede optie dus.
Eerst Wagenaar en waarschijnlijk in navolging van hem ook de instructie in de Dasberg-vertaling Siach Jitschak, schrijft de optie voor om de etrog voor de beracha omgekeerd te houden en na de beracha om te draaien waardoor het kroontje boven en het steeltje onder komen en vervolgens loelav te schudden. In de sidoer met Siach Jitschak-vertaling doet zich vervolgens de situatie voor dat de instructie voor de Hebreeuwse tekst conform optie 2 is en in de vertaling volgens optie 1.
Het machzor Atirat Jitschak volgt dezelfde instructie als de Siach Jitschak-vertaling. In Heidenheims machzor vinden we ook de omdraai-instructie. Hofmeister neemt de loelav en de omgedraaide etrog (optie 1). In het in Amsterdam uitgegeven Machzor Kavvanat Hapajtan uit 1767 is de instructie om de loelav in de rechterhand te nemen en de etrog in de linkerhand maar er is geen omdraai-instructie. Na de beracha wordt de etrog bij de loelav gebracht en wordt geschud.
In TB Soeka 45b, wordt rabbi Sjimon ben Jochai als volgt geciteerd: “Kol hamitsvot koelan een adam jotse bahen ella derech gedilatan = alle mitsvot moeten worden uitgevoerd op de wijze waarop ze groeien.” Rasji somt in zijn commentaar op 45b een aantal van deze mitswot op, waaronder loelav, hadas en arava, maar hij laat etrog weg. Rabbi Sjlomo van Vilna vatte dit in zijn Binyan Sjlomo (1:48) op als een indicatie dat, volgens Rasji, aan de eis van derech gedilatan voor wat betreft de etrog op beide manieren kan worden voldaan, zowel met de pitom (kroontje) naar boven gehouden als met de pitom naar beneden gehouden.[5]
Wanneer de etrog voor het eerst uitbloeit, is de pitom naar boven gericht, maar naarmate hij ouder wordt, wordt hij zwaarder en hangt als het ware naar beneden waarbij de pitom naar de grond wijst. Volgens de opvatting van Rasji zouden beide houdingen van de etrog, met het kroontje naar boven of naar beneden, als geldig kunnen worden beschouwd voor de mitswa. Rabbi Sjlomo wijst erop dat de Acharonim (16-21e Joodse geleerden) de mening van Rasji niet volgen.
Wanneer de opvatting van Rasji wordt gevolgd, heeft dit ook consequenties voor de keuze van het oveer le’asiyatan-probleem. Want als het in de ogen van Rasji geen verschil maakt of de etrog met zijn kroon naar boven of naar beneden wijst, dan heeft het ondersteboven opnemen van de etrog geen zin. Hoe je de etrog opneemt, de mitswa is erdoor vervuld met de andere drie soorten in de hand. Aldus geredeneerd is er maar één oplossing en dus maar één optie: te handelen volgens optie 2 en dus de etrog niet voor het uitspreken van de beracha op te nemen, maar pas op te nemen nadat de beracha is uitgesproken en hem dan bij de loelavbundel te voegen.
[1] Sjoelchan Aroech, OCh 651:2
[2] Toer, OCh 651
[3] Darche Moshe, OCh 651:3:1
[4] Bach, 651:9:1
[5] Rabbi Sjlomo van Vilna, Binyan Sjlomo al Sjoelchan Aroech Orach Chaim, deel 1, h. 48, p. 336, Wilna 5649 (= 1889), heruitgave Jeruzalem, 5752 (= 1992)
