Joodse identiteit en gioer, Joods zijn en Joods worden
Wie is Joods?
De volkswording kreeg zijn beslag bij de uittocht uit Egypte. Wie Joods werd, was toen duidelijk. Maar wie Joods is, is nog steeds een heet hangijzer. Al jarenlang suddert tussen verschillende groeperingen binnen het Jodendom de discussie die wel eenvoudig wordt aangeduid met “mi Jehoedi?” oftewel “Wie is Jood?”. De oorsprong van dit debat ligt in een schisma tussen verschillende Joodse stromingen.
Eeuwenlang was de traditionele synagoge de enige georganiseerde vorm van Jodendom. Afscheidingen als het Karaïtisme, de Sadduceeërs en volgelingen van Boethus waren nooit een lang leven beschoren en zijn verdwenen of opgegaan in hun omgeving. Pas in het begin van de 18e eeuw ontstond, vooral in Duitsland, de Reformbeweging. Deze baseerde zich op inzichten van een aantal verlichte Joodse filosofen als Abraham Geiger (1810-1874, Duitsland). In het prille begin was het vooral een verschil in gedachtegoed, dat de Reformbeweging onderscheidde van de traditionele hoofdstroming. Later vond men dat ook de praktische wetten aan herziening toe waren. De synagogedienst onderging ingrijpende veranderingen en een aantal ogenschijnlijk symbolische mitsvot (wetten) werden afgeschaft. Het scheelde niet veel of de Reform-leider Samuel Holdheim had ook de sjabbat als rustdag naar de zondag verhuisd. Dit voorstel haalde echter geen meerderheid.
Echtscheidingen en proselieten
De eerste problemen, die zich voordeden vormden de gittien (religieuze echtscheidingen) en gioeriem (formele overgang naar het Jodendom). Voor een religieuze echtscheiding gelden vele strenge voorwaarden. Aangezien de Reformbeweging een aantal van deze voorwaarden niet naleefde, waren vele echtscheidingen halachisch (wettelijk) ongeldig. Als gevolg hiervan was het tweede huwelijk van de vrouw ongeldig, wat tot mamzeriem (“bastaarden”, kinderen uit een verboden seksuele relatie; in dit geval: een kind, verwerkt bij een vrouw door een man, niet zijnde haar echtgenoot) leidde, die niet met andere Joden mochten trouwen.
Ook voor de overgang naar het Jodendom zijn duidelijke eisen; worden die niet nageleefd dan is de persoon niet-Joods, evenmin als haar nakomelingen. De nieuwe opvattingen van de Reform hebben zo tot veel misverstand, onenigheid, splitsing en ruzie geleid.
Tot het begin van de 20e eeuw hield ook de Reformbeweging de Talmoedische regel aan dat het Jodendom alleen via de moeder wordt overgedragen. Deze regel is gebaseerd op de pasoek (vers) in Devariem 7:3 waarin G’d het Joodse volk waarschuwt tegen het aangaan van huwelijken met leden van de volken die in het beloofde land, Kana’an, wonen:
“Gij zult niet met hen huwen; Gij zult uw dochter niet geven aan zijnzoon en gij zult zijn dochter niet nemen voor uw zoon, want hijzal uw zoon van Mij doen afkeren en zij zullen andere goden gaan dienen”.
Wanneer wij “uw zoon” lezen in “want hij zal uw zoon van Mij doen afkeren”, wordt er niet gesproken over een zoon, maar over een kleinzoon. Hoewel dit verwarrend lijkt, worden ”zoon” en “kleinzoon” in de Tora vaker met hetzelfde woord “ben” aangegeven. Er is hier dus geen sprake van een kromme redenering in de Talmoed of een vergezochte interpretatie.
Rasjie legt uit dat het kind dat geboren wordt uit een niet-Joodse man en een Joodse vrouw wordt aangeduid met “uw zoon” (oftewel “uw kleinzoon”), maar dat, wanneer het gaat over het kind van een Joodse man en een niet-Joodse vrouw, er wordt gesproken van “haar zoon”. Dit is zo omdat het kind de religieuze identiteit van de moeder aanneemt. Ondanks dat het kind van een Joodse vrouw en een niet-Joodse man dus wel Joods is, waarschuwt de Tora voor het gevaar dat deze status met zich meebrengt: de vader zou het kind van het Joodse pad af kunnen laten dwalen.
De veel gehoorde misvatting dat het vaststellen van de Joodse identiteit via de moeder en niet via de vader een regel is die is ingesteld na de verwoesting van de Tweede Tempel, is niet op feiten gebaseerd.
