In de parsja Wajigasj lezen we hoe het joodse volk in ballingschap naar Egypte vertrekt. Leven in een niet-joodse omgeving betekent altijd joodse offers brengen. Vele jaren later – in de tijd van de Chanoeka-geschiedenis, werd de Tora voor een Grieks sprekend publiek opengesteld.
8 Tevet
Op 8 Tevet werd de Tora officieel in het Grieks vertaald. Een van de troonopvolgers van Alexander de Grote, Ptolemeus, vroeg de Joodse wijzen om de Tora in het Grieks te vertalen. Zijn bedoelingen waren niet zo zuiver, want anders zou hij de Wijzen hebben gevraagd om samen aan dit werk te beginnen.
De Talmoed (B. T. Megilla 9a) vertelt hierover – inhoudelijk weergegeven – dat de Syrische koning Ptolemeus eens 72 oudsten verzamelde. Hij leidde hen naar 72 verschillende plaatsen. Ieder kreeg een eigen ruimte en ze mochten een tijd lang geen onderling contact hebben. Hij had hun echter niet van te voren gezegd met welk doel hij hen had bijeengeroepen. Hij benaderde ieder van hen en zei: “Vertaal voor mij de Tora van jullie leraar Mosje!“.
G‘d heeft het echter zo geregeld dat zij allen dezelfde vertaling schreven.
Zo vond Ptolemeus een uniforme vertaling. Op sommige plaatsen zelfs, waar de Wijzen „opzettelijk“ de letterlijke vertaling hadden veranderd, was het resultaat uniform. Dit was een Kiddoesj HaSjeem, droeg bij tot de heiliging van de G‘ds naam.
Mission impossible
De taak die Ptolemeus de oudsten had opgelegd vereiste bovenmenselijke kracht. De Tora is zo geschreven dat er vele verschillende interpretaties mogelijk zijn: “Als een hamer die de rots doorklieft“. De heilige taal Hebreeuws is zo diep, dat vele pesoekiem (verzen), woorden en letters multi-interpretabel zijn zodat een enorm breed spectrum aan ideeën, betekenis en interpretatie te voorschijn komen. Geen enkele andere taal herbergt zoveel rijkdom aan semantische mogelijkheden.
Eenvoudige ‘pesjat’
Wat kan een vertaler dan doen om de Thora zo nauwkeurig mogelijk weer te geven? Hoe ziet een goede vertaling eruit? Bij een eenvoudige vertaling moeten alle mogelijke diepere interpretaties, zinspelingen en verborgen betekenissen terzijde worden gelaten. Een goede vertaler houdt het bij een vrijwel letterlijke betekenis.
Vertalen is verschralen
De vertaling van de Tora in een andere taal is dus als een leeg vat; leeg – omdat alle interpretaties, toespelingen en geheimen die tot de essentie van de Tora behoren, niet in de vertaling naar voren komen. Er blijft alleen de letterlijke vertaling over, de Pesjat. Wanneer men de diepte van de Tora recht wil doen, moet men eigenlijk de Tora nooit in een vreemde taal vertalen.
Dubbelzinnige betekenissen
Zelfs de letterlijke, eenvoudige vertaling van een vers of een woord kan dubbelzinnig worden opgevat. Welke van de twee betekenissen moet men dan kiezen? Als verschillende vertalers onafhankelijk van elkaar werken, kunnen ze niet overleggen. Het is bijna onmogelijk dat zij tot hetzelfde resultaat zullen komen.
Mogelijke misverstanden
Bovendien kunnen veel passages in de Tora, wanneer zij letterlijk worden vertaald, leiden tot misverstanden bij niet-joden. Daarom zou een extra uitleg moeten worden gegeven, of zou de ware betekenis van de Tora duidelijk moeten worden gemaakt door de letterlijke vertaling te veranderen.
Hoe konden de 72 wijzen tot een identieke vertaling komen?
Als er tegenstrijdige interpretaties waren geweest onder de 72 wijzen, zou dat onze Tora niet hebben geschaad. Wij stellen immers overduidelijk: „Eloe we’eloe diwree Elokiem chajiem – zowel deze als die andere interpretatie zijn woorden van de levende G’d“.
Bij de heidenen echter zou een andere interpretatie van de ene en enige Tora tot de conclusie leiden, dat “waar onenigheid is, kan geen waarheid zijn.“
Het is duidelijk dat Ptolemeus met zijn opdracht aan de 72 Geleerden geen zuivere bedoelingen had. Hij had de intentie om de joodse wijzen tegen elkaar uit te spelen en de Tora belachelijk te maken.
Onze Wijzen kregen echter G‘ddelijke bijstand ontvangen en konden een uniforme vertaling leveren, ook al waren er af en toe dubbelzinnige interpretaties of stilistische moeilijkheden. Deze vertaling kreeg de naam Septuaginta, hetgeen ‘zeventig’ betekent.
