In onze tijd van fake news moeten wij diep blijven nadenken en schijn van werkelijkheid scheiden
Daniel Kahneman schreef negen jaar geleden ‘Thinking, fast and slow’. Deze hoogbejaarde Israëlische psycholoog heeft op basis van zeer langdurig onderzoek aangetoond, dat wij uitermate bizarre denkers zijn en zeker niet rationeel beslissen.
Er zijn veel intellectuele valkuilen.
1. Om te beginnen zijn wij meestal luie denkers. We hebben moeite met nieuwe, revolutionaire denkbeelden. We blijven meestal hangen bij het bekende. We zien alleen die informatie, die past bij onze denkbeelden (confirmation bias).
2. We vertrouwen erop dat als we goed zijn op terrein A wij ook goed zijn op terrein B.
3. Verder wordt ons oordeel vaak gekleurd door recente dingen, die we gezien of ervaren hebben.
4. We lijden ook aan chronische overschatting van ons kennen en kunnen. En dat leidt vaak tot volledig foute beslissingen gebaseerd op ongefundeerd optimisme. Zelfoverschatting van mensen aan de macht heeft geleid tot meest uitzichtloze oorlogen, steeds weer budget overschrijdende projecten en fusies, die uiteindelijk op niets uitliepen.
5. De grootste gemene deler van al deze intellectuele ellende is een doorlopende schaamteloze zelfoverschatting van de lui denkende mens. We projecteren onze ideeën en wensen op andermans situatie en leggen voor hem of haar acuut onze maatstaven aan.
Ja’akov’s bed naar de tent van Bilha
Ik moest hieraan denken toen ik de episode van onze derde aartsvader Ja’akov (Jakob) en zijn oudste zoon Re’oeween (Ruben) las in de Tora. Vlak na de dood van Ja’akovs geliefde vrouw Racheel, verplaatst Ja’akov zijn bed naar de tent van Bilha, de bijvrouw bij Racheel. Dit schoot bij Re’oeween, zoon van Lea, in het verkeerde keelgat want hij vond dat zijn moeder Lea hierdoor niet voldoende aandacht kreeg van Ja’akov. Lea moest Ja’akovs nieuwe hoofdvrouw zijn. Wat deed Re’oeween?
Ruben lag niet bij Bilha
`Re’oeween ging heen en lag bij Bilha’ (Gen. 35:22). Volgens de Talmoed vergist iedereen zich die denkt dat Re’oeween geslapen heeft met Bilha. Dit lijkt de letterlijke vertaling van de Tora misschien wel aan te geven maar is een foutieve uitleg. Het wordt hem alleen aangerekend alsof hij met Bilha heeft geslapen. Maar het enige wat Re’oeween deed was Ja’akovs bed verschuiven. Hij beging hiermee een grove fout, dat wel. Inmenging in de intieme affaires van je ouders wordt gezien als een zware overtreding. Het geldt als `liggen bij Bilha’.
Groot gebrek aan respect voor zijn vaders intieme leven
Re’oeween heeft inderdaad iets verkeerd gedaan, maar op een volledig ander niveau dan de lezer meent te weten. De Tora is geen gewoon boek. Het is geschreven vanuit het hoge morele niveau, dat HaSjeem (G’d) van de mens eist. Het oordeel is daarom vaak hard. `Hij, die meent, dat Re’oeween heeft gezondigd, vergist zich’ stelt de Talmoed. Er was geen sprake van incest. Maar omdat Re’oeween groot gebrek aan respect voor het intieme leven van zijn vader Ja’akov en zijn vrouw Bilha aan de dag legde, heet het toch `liggen bij Bilha’.
Om misverstand te voorkomen werd deze pasoek (vers) vroeger niet vertaald bij de openbare Tora-voorlezingen.
Hoe weet de Talmoed, dat we de pasoek (vers) niet letterlijk moeten vertalen?
Omdat direct hierna alle zonen van Ja’akov gelijk worden gesteld:`De zonen van Ja’akov waren twaalf in getal’ (35:22 einde). Allen waren tsaddiekiem (oprechte, heilige mensen) zodat niet is vol te houden, dat Re’oeween incest zou hebben gepleegd met Bilha.
Alleen het eerstgeboorterecht op het aantal stammen werd Ruben afgenomen
In 35:23 wordt Re’oeween nog steeds de bechor (eerstgeborene) van Ja’akov genoemd. Het enige wat van hem werd afgenomen was het eerstgeboorterecht op het aantal stammen. Dit ging over naar Joseef, de eerstgeborene van Racheel, omdat uit Joseef twee stammen – Menasje en Efraim – voortkwamen, die ieder een apart deel in Erets Jisra’eel kregen.
Voor het overige bleef Re’oeween de bechor in de erfenis, behield hij het recht op de Tempeldienst (vergelijkbaar met de voorrechten van de kohaniem tegenwoordig) en werd hij als eerste geteld onder de kinderen.
