Het verhaal van Ja’akovs gevecht met de engel blijft één van de meest mysterieuze scènes in de Tora. Vele vragen dringen zich op, en wie de klassieke commentaren erop naslaat, merkt dat ook grote denkers hiermee geworsteld hebben. Toch valt er een rode draad te ontdekken wanneer we de thema’s zorgvuldig ordenen.
Alles begint met Ja’akovs opmerkelijke uitspraak dat hij met ‘Elokiem’ heeft gevochten. Dat woord betekent in de Tenach niet alleen “G’d”, maar ook “machtige wezens” zoals vorsten en rechters. Ja’akov zegt dus niet dat G’d zelf in menselijke gedaante aan hem verscheen, maar dat hij een bijzonder krachtig wezen ontmoette. Vandaar ook de naam Pniël: een plaats waar hij een bijzondere manifestatie van het goddelijke ervoer.
Opmerkelijk is dat de tegenstander als “man” wordt aangeduid, terwijl hij een engel blijkt te zijn. Maar precies dat is typisch voor de Tora. Engelen verschijnen in de profetie vaak als gewone mensen, omdat de profeet zijn visioenen in menselijke categorieën ontvangt. Maimonides leert dat engelen niet-lichamelijk zijn; de menselijke vorm is dus onderdeel van de manier waarop de ervaring zich aan de mens toont en verschijnt.
Dan blijft de belangrijkste vraag: wat was het doel van het gevecht? Waarom geeft de tekst geen uitleg? Profetische gebeurtenissen zijn vaker moeilijk te duiden, soms zelfs ook voor de betrokken profeten. Denk aan Sjimsjons ouders, die pas achteraf doorhadden dat zij een hemelse verschijning zagen.
Ook hier lijkt de tekst juist te spelen met vaagheid. De Tora wisselt de tekst voortdurend tussen “hij” en “hem” zonder duidelijk aan te geven wie wat doet. Dat vervaagde perspectief suggereert dat dit gevecht niet alleen lichamelijk was, maar ook innerlijk: Ja’akov worstelt met een deel van zichzelf, met zijn jeetser hara, zijn tegenkracht. Het is een moment van spirituele beproeving en groei.
Dat verklaart ook waarom Ja’akov een nieuwe naam ontvangt: Israël, “hij die overwint”. Volgens de traditie vertegenwoordigt Esau de fysieke wereld en Ja’akov de spirituele. De engel van Esau belichaamt die materiële kracht. Door hem te overwinnen, dwingt Ja’akov erkenning af dat het fysieke uiteindelijk de spirituele roeping moet dienen. De zegen die hij ontvangt is de bevestiging dat Ja’akov die rol heeft waargemaakt.
Waarom vraagt de engel dan eerst naar Ja’akovs naam? Niet uit onwetendheid, maar om Ja’akov zijn oude identiteit te laten benoemen, zodat hij hem vervolgens kan verheffen naar een hoger niveau.
En waarom haast de engel zich bij het ochtendgloren? Rasjie zegt dat engelen op bepaalde momenten sjira moeten zingen, lofliederen voor G’d. Rav Gedalia Schorr vraagt: was het gewoon pech voor de engel dat juist op het moment dat hij aan de beurt was, Ja’akov hem gevangenhield? Dat klinkt wat vreemd. Maar wat er werkelijk gebeurt, is dat deze engel voor het eerst in de geschiedenis zijn doel vervulde. Zijn taak is om de mens te testen, om ons te helpen groeien tot grootheid door de strijd met hem. Ja’akov was de eerste persoon die won. Daarom wilde de engel sjira zingen: voor het eerst had hij zijn doel en zijn bestemming vervuld.
En natuurlijk kan een engel nooit iemand zegenen zonder Hasjeems opdracht. Alleen heeft hij een bijzondere taak: hij is degene die ons op de proef stelt. Af en toe mag hij ons een complimentje en een nieuwe naam geven
Dit was juist het moment waarop deze engel zijn opdracht volbracht: voor het eerst in de geschiedenis werd zijn beproeving volledig door een mens overwonnen. Daarom moest hij terugkeren om zijn loflied voor G’ds troon te brengen.
Zo ontvouwt zich, achter de schimmige contouren van het gevecht, een verhaal over innerlijke strijd, groei en erkenning van Ja’akovs unieke spirituele roeping als derde aartsvader van het Joodse volk.
