In Misjpatiem worden veel civielrechtelijke regelingen beschreven. Veel van onze civiele voorschriften worden in de Talmoed afgeleid met behulp van traditionele uitlegprincipes. De Talmoedische uitlegkunde (drasj, hermeneutiek) is in feite een oriëntatie van het leven op de doelstellingen en richtlijnen van de Tora.
De Talmoed geeft uitleg aan de Tora. De uitlegkunde kan gezien worden als een geïntegreerd informatiesysteem, dat de mens in staat stelt de informatie van steeds weer nieuwe levenssituaties – en met name de technologische veranderingen tegenwoordig – te verwerken in het licht van de doelstellingen en normen van de Tora.
Geïntegreerd heet een systeem, wanneer het alle aspecten van de zaak bestrijkt. Alle aspecten van de Tora vormen één organisch geheel, waarin hogere en lagere begrippen op elkaar inwerken.
De 13 uitlegregels van Rabbi Jisjmaëel, die wij elke dag in het ochtendgebed memoreren, opereren binnen dit organische geheel van het Talmoedische denken over recht. Als het geheel van de wet een bol is, dan functioneren de uitlegregels als de meridianen. Ze definiëren de bol niet, ze maken hem wel inzichtelijk en hanteerbaar.
Barmhartigheid troef
Ik noem een voorbeeld. Eén van de grondgedachten van de Tora is, dat de mens zich ‘medelijdend’ moet opstellen zowel ten opzichte van de medemens als tegenover de dieren. Hiermee imiteren wij de eigenschappen van het Opperwezen.
Hoewel hiervoor in de Talmoed zelf geen aanwijzingen te vinden zijn, is aannemelijk dat het idee van consideratie voor de medemens ten grondslag ligt aan de volgende zuiver juridische gevolgtrekking in de Talmoed.
Oog om oog, tand om tand
De tekst van Exodus 21:24 luidt: “Gebeurt er een dodelijk ongeluk, betaal dan een levend wezen voor een levend wezen. Een oog voor een oog, een tand voor een tand, een hand voor een hand, een voet voor een voet”.
Hard vergeldingsrecht? Lex taliones? Niet onze uitleg!
De Sadduceeën die zich uitsluitend op de letterlijke tekst van de Tora wilden beroepen, zagen dit voorschrift als een hard vergeldingsrecht. De Sadduceeën geloofden niet in de Mondelinge Leer of Talmoed.
Nooit de bedoeling om de dader te verminken
Volgens de Talmoedische interpretatie was de bedoeling niet dat de dader gestraft zou worden met dood of verminking maar dat de schade in geld zou worden geschat en dat de beschadigde persoon met dit bedrag moest worden schadeloosgesteld.
`dan toch zeker’ redenering
Eén van de argumenten voor deze uitleg (die strookte met het gebruik) werd verkregen door de `dan toch zeker’ redenering kal we-chomer (de licht en zwaar of a fortiori redenering).
De redenering verloopt zo: iets verder staat in de Tora (Exodus 21:29-30) dat iemand die een rund bezit en weet dat het dier gevaarlijk is voor vreemden, eigenlijk de doodstraf verdient wanneer door zijn onoplettendheid het rund iemand doodt.
Betaling van een zoengeld
Maar volgens de tekst kan de schuldige de doodstraf ontlopen door betaling van een zoengeld. Welnu, redeneren de Rabbijnen. Als de Tora kennelijk een geldelijke compensatie voorziet in een geval waarin sprake is van dood door schuld (en dat is een ‘zwaar’ geval), dan zal er zeker een geldelijke compensatie aan de orde zijn in gevallen waarin alleen sprake is van een kwetsuur, (zoals het ‘lichtere’ geval van bijvoorbeeld het verlies van een oog etc.).
Opdracht om eigenschappen van G’d te imiteren
Kenmerk van het Talmoedisch denken over een rechtsbegrip is dat de mens de opdracht heeft de eigenschappen van G’d door imitatie te realiseren als ‘compagnon’ of medewerker van G’d. Alleen zo is het geestelijke aspect van de mens te begrijpen die geschapen is in Zijn Geest en naar Zijn Evenbeeld of Gelijkenis is gevormd. Dit is een nooit eindigende opdracht.
HaSjeem (G’d) heeft ons alle noodzakelijke beginselen mondeling of schriftelijk meegegeven. Het volk Israël in het algemeen en haar ‘Tora-geleerden’ in het bijzonder hebben de opdracht deze Tora-principes af te wegen en in de praktijk te brengen. Tora en Talmoed vormen onze Joodse reflectie over het juiste handelen.
