Bechoekotai (Wajikra/ Leviticus 26:3-27:34)
De Tora dreigt ons deze week op niet mis te verstane wijze. Als jullie Mijn wetten uitvoeren, zegt G’d, dan zal het Land bloeien. Wanneer jullie Mijn wetten overtreden dan zal Ik vreselijke straffen over jullie brengen. Er volgt in Parsja Bechoekotai een huiveringwekkende opsomming wat het volk allemaal zal overkomen.
Kunnen we kiezen?
Straf en beloning veronderstelt dat we kunnen kiezen. Maar hebben we wel een vrije wil? Het moet wel want anders valt onze totale gemeenschapsstructuur in duigen. Centraal in onze dagelijkse beleving staat als een paal boven water dat iedereen verantwoordelijk is voor wat men doet en zegt. Ethische en religieuze voorschriften hebben alleen zin als we vrij kunnen kiezen. Je kunt iemand alleen verantwoordelijk stellen voor zijn daden als hij of zij anders hadden kunnen kiezen.
Voorgeprogrammeerd en dus niet meer verantwoordelijk voor wat wij doen?
Rechters kunnen niemand meer veroordelen want criminelen zullen volhouden dat zij als zodanig vanaf de geboorte voorgeprogrammeerd zijn. Scholen kunnen we afschaffen want opvoeden haalt niets uit. Zo lijkt het. Maar de realiteit is anders. Hoe verder we in de gentechnologie komen, des te moeilijker wordt echter het probleem van de vrije wil. Alles lijkt reeds in onze genen vastgelegd. Kunnen we nog iets kiezen? Of ligt alles van geboorte tot overlijden vast?
Eigen levensdoelen kiezen maar fysiek zeer beperkt zijn
Dit probleem heeft een duidelijk theologisch en een ‘menselijk tragisch’ tintje. Als G’d alles van tevoren weet, kan ik niet meer kiezen. Als G’d weet dat ik morgen ga fietsen en ik doe het niet, dan blijkt het Opperwezen het mis te hebben gehad. En dat kan niet. Menselijk tragisch is dat we ons vrij voelen als we onze eigen levensdoelen kiezen. Een beperking in middelen noemen wij geen onvrijheid. Toch is het lichamelijke leven zeer beperkend.
Twee denkmodellen
We worstelen al vele eeuwen met het ‘probleem’ van de vrije wil. Links en rechts heb ik meningen verzameld. Ik leg jullie twee verlossende denkmodellen voor en sta open voor kritiek.
1. G’dsgeschenk. De vrije wil is geen probleem maar een G’dsgeschenk. De vrij wil ligt in onze genen ingebakken. G’d schiep de mens naar zijn evenbeeld. Het mooiste wat G’d ons geven kon was onze vrije wil omdat we daarin het meest op onze Schepper lijken. En daarop worden we ieder jaar met Rosj hasjana (joods nieuwjaar) afgerekend. Maar de prijs van de vrije wil is enorm. Slechte mensen kunnen ons veel ellende berokkenen en hebben ons veel kwaad gedaan.
2. Lichaam beperkt, ziel vrij. Maak onderscheid tussen lichaam en geest, hetgeen ook al een millennia oud filosofisch probleem is. Ons lichamelijke deel is sterk aan onze genen gebonden maar ons geestelijk leven, onze nesjomme (ziel) veel minder of misschien zelfs helemaal niet. Juist in onze ‘jiddisje spirit’ ligt enorme bevrijdende kracht.
Van vragen wordt je wijs!
